Tajemnice ludu Wołochów

Wołoskie korzenie kultury góralskiej są faktem znanym, choć często błędnie interpretowanym. W dyskursie na ich temat wołoskość bywa bowiem utożsamiana ze współczesną rumuńskością, a korzenie — z pochodzeniem etnicznym. Takie ujęcie okazuje się jednak nie mieć zbyt wiele wspólnego z rzeczywistością. Aby właściwie zrozumieć znaczenie elementu wołoskiego, należy spojrzeć na procesy osadnicze oraz przemiany społeczne, jakie dokonywały się w Karpatach na przestrzeni kilku stuleci.

Poszukując źródeł opisywanego zjawiska, musimy cofnąć się na średniowieczny Półwysep Bałkański. Wśród ludów zamieszkujących te tereny znajdowali się Wołosi, posługujący się językami romańskimi i prowadzący gospodarkę pasterską. Organizacja ich życia opierała się na sezonowych wędrówkach stad oraz wykorzystywaniu wysokogórskich pastwisk. Model ten w późniejszych wiekach stał się kluczowy dla ukształtowania osadnictwa karpackiego.

W XIII wieku, na skutek ekspansji tureckiej na Bałkanach, rozpoczął się proces migracji ludności wołoskiej wzdłuż łuku Karpat. Wędrówka ta nie miała charakteru jednorodnego; w jej trakcie do Wołochów przyłączały się grupy pasterzy węgierskich, słowackich i rusińskich. Szczególną rolę odegrała ludność ruska — pod jej wpływem Wołosi zaczęli posługiwać się językami wschodniosłowiańskimi, a pojęcie Wołocha utraciło swe pierwotne konotacje etniczne.

Do regionów, które dziś określamy mianem góralskich, Wołosi docierali już jako grupa w znacznej mierze zeslawizowana. Na ziemiach tych zetknęli się z liczniejszą od siebie ludnością małopolską i stosunkowo szybko zasymilowali się z nią, przyjmując katolicyzm i gwary o polskim rodowodzie.

Oddziaływanie to nie miało jednak charakteru jednostronnego. Ukształtowane w jego wyniku grupy góralskie zachowały wołoskie wzorce gospodarki pasterskiej, na które składały się charakterystyczne obrzędy (redyk), terminologia związana z wypasem oraz topografią górską (sałas, grapa). W muzyce również dostrzegalne są echa południowych inspiracji, przede wszystkim w postaci skali lidyjskiej. Owa synteza elementów małopolskich i wołoskich stała się fundamentem tego, co dziś nazywamy góralskością.

W XVI wieku, gdy na Górnej Orawie zakładano wsie na prawie wołoskim, przymiotnik ten nie miał już znaczenia etnicznego. Był on raczej kategorią prawną i społeczną, określającą model organizacji osadnictwa i gospodarki. Przez osadników wołoskich rozumiano wówczas ludzi gotowych osiedlać się na trudno dostępnych, nieprzyjaznych terenach i prowadzić tam gospodarkę pasterską w ramach systemu specyficznych przywilejów i obowiązków.

W przypadku Orawy osadnikami tymi byli przede wszystkim Górale z sąsiednich regionów — Żywiecczyzny, Podhala, okolic Suchej i Jordanowa. To oni przynosili ze sobą tradycję pasterską i folklor. W następnych wiekach obszar ten pozostawał pod silnym wpływem słowackim i węgierskim, co dodatkowo ukształtowało jego wyjątkowy charakter. Jednocześnie w gwarze orawskiej zachowało się wiele staropolskich słów i konstrukcji gramatycznych.

Wołoskie korzenie naszej tradycji nie sprowadzają się więc do pochodzenia etnicznego. Ich istota tkwi w przyjętym przez naszych przodków modelu i rytmie życia. Do dziś odnajdujemy jego ślady w nazwach geograficznych takich jak Beskid, Magura czy Grapa. Rozumiane w ten sposób dziedzictwo wołoskie stanowi jeden z fundamentów, na których wyrosła kultura naszej orawskiej małej ojczyzny.

Opracowanie: Wojciech Rzepiszczak